© ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση και αναπαραγωγή οποιωνδήποτε στοιχείων ή σημείων του e-περιοδικού μας, χωρίς γραπτή άδεια του υπεύθυνου π. Παναγιώτη Καποδίστρια (pakapodistrias@gmail.com), καθώς αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία, προστατευόμενη από τον νόμο 2121/1993 και την Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης, κυρωμένη από τον νόμο 100/1975.

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΕΝΘΕΤΑ. Ό,τι νεότερο εδώ!

Πέμπτη, 26 Μαρτίου 2009

Αγαπητή μαθήτρια... Ή, λόγος περί του "άχρηστου" Εθνικού Ποιητή

[ Κατατοπιστικό προσημείωμα Π.Κ.: Στην ηλεκτρονική μας Βιβλιοθήκη, υπό τον τίτλο "παρα Θέματα λόγου" , έχει λάβει περίοπτη θέση από τις 18 Ιουνίου 2007 το ποίημα "Ο Πόρφυρας" του Διονυσίου Σολωμού. Μέχρι πριν λίγες μέρες ουδείς άφησε οποιοδήποτε σχόλιο... Ολόμονος ξανά ο Ποιητής αναμετριέται με τον Χρόνο και τον Εαυτό του, με τα μυστήρια του Φωτός και την παρέα της Ερημιάς...

Αυτά, μέχρι πριν λίγες μέρες (23.3.2009), οπότε ένα άγνωστο κορίτσι, η Δήμητρα, μαθήτρια Γ΄ Λυκείου -όπως δηλώνει- γράφει δυο σχόλια (παρόμοια μεταξύ τους), τα οποία αφήνουν έκπληκτο τον αναγνώστη. Αντιγράφουμε το πρώτο κι ενδεικτικότερο, καλύπτοντας κάπως τη μια λέξη:

"ΟΛΟ ΤΙΣ ΙΔΙΕΣ ΜΑ- - -ΙΕΣ ΕΓΡΑΦΕ Ο ΑΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΑΝΑΜΕ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΟ ΜΑΣ ΠΟΙΗΤΗ!
ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΑΘΗΤΡΙΑ Γ΄ΛΥΚΕΙΟΥ"

Η πρώτη μου αντίδραση ήταν, ότι θ' άρμοζε μια... οργή, αλλά δεν αφέθηκα!... Συλλογίστηκα, ότι η μαθήτρια ουδόλως φταίει για το φέρσιμό της. Επειδή, όλα είναι θέμα Παιδείας και γνωρίζουμε πόσο ασθενής είναι η Παιδεία σήμερον εν Ελλάδι, έσπευσα να την δικαιολογήσω εντός μου: Ποιο διδακτικό σύστημα ώθησε αγαπητικά τους νέους μας προς την Ποίηση και δη την πανίερη των όντως Μεγάλων Ελλήνων, οι οποίοι "αναπαρθενεύσανε" (κατά τον Ελύτη) τον ποιητικό μας λόγο; Αντίθετα, τα παιδιά μας, ενόψει Πανελλαδικών Εξετάσεων, είναι αναγκασμένα ν' αποστηθίζουν -άκουσον, άκουσον!!!- δοτές ερμηνείες ποιημάτων, οι οποίες καμιά συνήθως σχέση δεν έχουν με την μυστική διαδικασία γραφής και πρόσληψης της Ποίησης...

Μια και το θέμα όμως μπορεί να έχει και άλλες εκδοχές, παρακάλεσα τον αγαπητό συνάδελφο εκπαιδευτικό, καλό φιλόλογο και μάλιστα φιλοποιητή, Κώστα Πολυχρόνη, να σχολιάσει το παραπάνω σχόλιο της Δήμητρας. Εκείνος πρόθυμα αποδέχτηκε και τον ευχαριστώ γι' αυτό! Ιδού λοιπόν ο καρπός και της δικής του αγωνίας. Εννοείται, ότι ο καθείς μπορεί να πάρει τον λόγο: ]

Χειρόγραφο του Σολωμού

Αγαπητή μαθήτρια,

«Μια κλασική ερώτηση που υποβάλλεται στους ποιητές είναι πώς γράφεται ένα ποίημα. Με όσους τρόπους, όσοι είναι και οι ποιητές στον κόσμο». Αυτή είναι η απάντηση. «Τώρα πώς γράφεται ένα καλό ποίημα, ε, αυτό πια πραγματικά μόνο ένας θεός το ξέρει. Πάντως με σκληρή δουλειά και εσωτερικές αιμορραγίες. Με άγρυπνη τη δυσπιστία του ποιητή απέναντι σ’ αυτό που γράφει. Με γενναιότητα αυτοκριτικής. Σκίζοντας. Τα καλά ποιήματα που γράφτηκαν ανεμπόδιστα από την αρχή ως το τέλος, μονορούφι, πιστεύω ότι είναι τόσο σπάνια, όσο η ευτυχία». Αυτά υποστηρίζει η ποιήτρια Κική Δημουλά και γι’ αυτούς τους λόγους η ερμηνεία ενός ποιήματος δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για τον ποιητή Δ. Σολωμό.

Παρ’ όλα αυτά ο Δ. Σολωμός - γιατί με αφορμή σχόλιό σου γι’ αυτόν γράφω τούτα τα λόγια- είναι εθνικός ποιητής κι αυτό είναι θέμα αδιαπραγμάτευτο μες στην ψυχή μου. Και έτσι το αισθάνομαι. Εγώ, ξέρεις, δεν έζησα την εποχή του αγωνιζομένου έθνους για την ελευθερία, δε βίωσα τον τουρκικό ζυγό. Θεωρώ, όμως, ότι χρωστώ ευγνωμοσύνη σ’ εκείνον. Εκείνος το ’21 το έζησε και το εξέφρασε δια του Ύμνου του εις την Ελευθερίαν, που αργότερα καθιερώθηκε ως εθνικός ύμνος. Γι’ αυτό ονομάζεται εθνικός ποιητής. Ξέρεις, εκείνος έθεσε την ποίησή του στην υπηρεσία του αγωνιζόμενου έθνους και όχι μόνο. Πολλά μπορείς να μάθεις γι’ αυτόν και, αν το κατορθώσεις, θα καταλάβεις ότι εκείνος το χρέος του το γνώριζε.

Μάθε, άλλωστε, ότι οι ποιητές γενικά έχουν ένα χρέος. «Ένας ποιητής είναι ένας εργάτης στο πόστο του, ένας στρατιώτης στη βάρδια του, ένας υπεύθυνος αρχηγός μπροστά στις δημοκρατικές στρατιές των στίχων του». (Γ. Ρίτσος.) Είναι, βέβαια, κι αυτός προϊόν επιρροών, όπως όσοι δεν είναι ποιητές. «Μάλιστα ακόμη κι αν έχει γράψει χίλια ποιήματα, δε σημαίνει πάντα ότι ξέρει ν’ απαντάει σ’ ερωτήσεις. Πάντως απορεί για το αναπάντητο και αυτή την απορία κυρίως εκφράζει γράφοντας» (Κ. Δημουλά). Αυτό είναι το χρέος του και το υπηρετεί.
Ας δούμε, όμως, τώρα ποιο είναι το δικό σου χρέος.

- Και ποιος είστε εσείς που θα με υποχρεώσετε να μάθω το χρέος μου; θα με ρωτήσεις.
- Κανείς πρωτοφανώς σπουδαίος. Παίρνω το θάρρος να προτείνω μόνο. Ας θυμηθώ, λοιπόν τα εξής λόγια: «Καθετί που διαβάζουμε αγαπώντας το, αφήνει ανεξίτηλα τα ίχνη του μέσα μας».
- Κι όλα αυτά που διαβάζω για τις εξετάσεις; θα με ρωτήσεις.
- Ο τρόπος, που τα μαθαίνεις όλα αυτά, αγαπητή μαθήτρια, είναι μέρος μιας σύμβασης. Μιας σύμβασης, που είναι αναγκαίο κακό. Οι καθ’ όλα τα στοιχεία τους αξιοσέβαστες πραγματικά μελέτες και κριτικές των ειδικών της ποίησης και της λογοτεχνίας γενικά χρησιμοποιούνται ως βάσανο για το μαθητή. Δεν είναι αυτός ο στόχος της ύπαρξής τους. Παρ’ όλα αυτά χρησιμοποιούνται ως αντικειμενικό μέγεθος για την εισαγωγή σου στο Πανεπιστήμιο. Θα μπορούσαν, βέβαια, να είναι διαφορετικά τα πράγματα.

Όμως το χρέος σου δεν είναι αυτό. Η δική σου «βάσανος» είναι να ικανοποιείς την ανάγκη του εφήβου να εκφραστεί, δηλαδή του εαυτού σου, έστω και με σχόλια άστοχα κατ’ εμέ. Μόνο έτσι ο έφηβος βγαίνει από την «κοσμογονική θολούρα» που τον περιβάλλει. Βάλε, λοιπόν, τις λέξεις των ποιημάτων, όταν τύχει να τα διαβάζεις, να φτιάξουν μέσα σου εικόνες, να συνεπισύρουν ιδέες και να σε κάνουν να νιώσεις, να αισθανθείς. Θέσε τα στην υπηρεσία σου, για να δεις ενδεχομένως μέσα σ’ αυτά τον εαυτό σου, να γνωρίσεις μέσα από τις λέξεις τους τον κόσμο που σε περιβάλλει και σένα μέσα σ’ αυτόν.

- Μα γίνεται αυτό; θα με ρωτήσεις.
- Αν τύχει να το προσπαθήσεις, πίστεψέ με, γίνεται..
- Κι αν δεν μπορώ να τα «εννοήσω», να τα καταλάβω;
- Τα ποιήματα, αγαπητή μαθήτρια, δεν τα εννοούμε, τα νιώθουμε.
Αυτό είναι το μικρό σου «χρέος» απέναντί τους, αν ασχοληθείς μαζί τους: να τα νιώθεις. Όταν τα νιώθεις, μπορείς και να τα κρίνεις.
Όσο για το μεγάλο σου χρέος; Αυτό είναι να ονειρεύεσαι ένα μέλλον άξιο για τη σεβαστή ανθρώπινη ύπαρξη και άρα για τον εαυτό σου, μια και ο σκληρός αυτός κόσμος δε θα αλλάξει από τους ποιητές μόνο. Αυτοί έχουν, ίσως ρόλο καθοδηγητικό. Το χρέος τούτο βαρύνει εμάς, και κυρίως από ’δω και πέρα εσάς, τους νέους.

Κώστας Πολυχρόνης

11 σχόλια:

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Καλησπέρα, Π.Κ,
Συμφωνώ με τον...μη πανικό, τη μη οργή στην ανάγνωση του σχολίου.
Επικροτώ και το σεμνό χαρακτήρα των παρατηρήσεων του Κ. Πολυχρόνη.
Όσο κι αν η εφηβεία συμμαχεί με τους αφορισμούς, χρειάζεται να τη βοηθάμε να συνηθίζει την επιχειρηματολογία. Κι αυτό κάνετε εδώ. Ακόμα και στην αντίρρηση υπάρχει αισθητική - ηθική, θα λέγαμε, που συμπεριλαμβάνει και την αισθητική. Για να απομακρυνθούμε από το φασισμό του αφοριστικού λόγου..

Anastasios είπε...

Στην εποχή του επαναπροσδιορισμού των πάντων οι ποιητές είναι από τους πρώτους που σηκώνουν τον δικό τους "σταυρό".

Κι είναι αυτό το "μαρτύριο" που τους προσδίδει αξία.

panagiotisandriopoulos είπε...

Συμφωνώ απολύτως με την προσέγγιση του Κ. Πολυχρόνη.
Και κυρίως με την προτροπή της "βασάνου" για έκφραση.
Η αδιαφορία ισούται με θάνατο.

Ο Σολωμός ήταν ένας αντιεξουσιαστής, αγαπητή Δήμητρα!
Μα είχε μια καθαρότητα απίστευτη, που καμιά κουκούλα δεν θα μπορούσε ν' αντέξει...

Σου εύχομαι πάντα ν' αμφισβητείς. Όχι όμως αφοριστικά, μα κριτικά. Και η κριτική σκέψη προϋποθέτει γνώση και εγρήγορση.
Και όταν απορρίπτεις κάτι σε παρακαλώ να το περνάς από "βάσανο". Ειδικά όταν πρόκειται για μεγέθη σαν τον Σολωμό.

Τατιάνα Καρύδη είπε...

Ο Διονύσιος Σολωμός είναι Σημαία και Σύμβολο. Είναι πολύ ψηλα για να θιγεί.

Η Ευθύνη είναι Μεγάλη λέξη. Η Ευθύνη μας επισκέπτεται όλους με τη σειρά. Το κορίτσι αυτό αναπαράγει ό,τι του δίνουν να τραφεί, και λιμοκτονεί. Στο τέλος θα την επισκεφθεί η Ευθύνη της. Κανείς δεν γλυτώνει απ την ευθύνη του. Ο κόσμος "κατασκευάζεται" κάθε γενιά. Τί "καυσαέριο" αναπνέουν αυτά τα παιδιά..
Ο Ποιητής είναι πιο ψηλά απο τους ανθρώπους και η ευθύνη του το ίδιο, και είναι και μεγαλόψυχος απέναντι στην Άγνοια..

π Παντελεήμων Kρούσκος είπε...

Θα έλεγα πώς το να αμφισβητείς με τέτοια απαξίωση το ύψος ενός Δ. Σολωμού, την στιγμή που όλοι περιμένουν να γράψεις κάτι καλό και συνηθισμένο, θέλει τόλμη και θάρρος ποιητή. Αλλά όχι. Ζούμε στην σύγχρονη Ελλάδα, όπου ευδοκιμεί και καλλιεργείται το ακαλαίσθητο θράσος...

Unknown είπε...

Γεια χαρά Πάτερ Κ,χαίρομαι που ξαναπερνάω απο το όμορφο blog σου.
Πραγματικά ο κόσμος δεν αγαπάει την ποιήση γιατί δεν του την μαθαίνει αυτό το ελεεινό άθλιο εκπαιδευτικό σύστημα.
Εγώ την ποιήση την αγάπησα τυχαία και Εξωσχολικά.
Όταν ήμουν Γ λυκείου ίσως να είχα την ίδια άποψη με την Δήμητρα, βέβαια καθώς μεγαλώνει ο άνθρωπος και έρχετε σε επαφή με την ποιήση τα πράγματα αλλάζουν.
Ο Σολωμός με έχει επηρεάσει στην σκέψη και στην ποιήση.
Είναι για μένα ίσως το πιο σπουδαίο πνευματικό προιόν του νησιού μας(όπως και ο Ξενόπουλος).

Σύμφωνο πέρα εως πέρα με την ανάλυση του μεγάλου αείμνηστου Έλληνα στοχαστή Φιλόσοφου Λιαντίνη στο βιβλίο Χάσμα Σεισμού

Αν μου επιτρέπεις να αναφέρω ένα μικρό απόσπασμα απο την ανάλυση του Λιαντίνη.

Ο Σολωμός δεν ακροάσθηκε τα παρελθόντα για να εθελοτυφλήσει στα μέλλοντα. Όσο η εννόηση των περασμένων ήταν βαθειά και αλάθευτη τόσο η θέαση των μελλούμενων σίγουρη και διεισδυτική. Η ακουστική του παρελθόντος σαν αίσιος χρησμός και η οπτική του μέλλοντος σαν απαίσιος οιωνός εσχημάτισαν στη διασταύρωση του παρόντος την αισθητική της συντριβής. Έτσι εξήλθε ο ποιητικός του λόγος βατταρικός και κομματώδης. Εν τούτοις η σκοτεινή γλώσσα της Πυθίας ήταν εκείνη που θεράπευε την απολλώνεια καθαρότητα. Στην οπτική του μέλλοντος εξάνοιξε το Σολωμό μια κοσμοθεωρία, για το σχημάτισμα της οποίας συνεργάστηκαν δύο μεγάλα γεγονότα του καιρού του, η ελληνική επανάσταση και ο ευρωπαϊκός ρομαντισμός. Η πράξη το ένα και η θεωρία το άλλο συντονισμένα στο επίπεδο μιάς ετερόκλητης σχέσης συνάρμοσαν την προοπτική ενός μέλλοντος ιδιαίτερα ευνοϊκού στην καλλιέργεια της μελαγχολίας του.

Ο Σολωμός στην ελληνική επανάσταση είδε πολλά. Ένα ακέραιο σύστημα από δυνάμεις, αιτίες και νόμους με χροιά εθνική, ηθική και θρησκευτική. Εν τούτοις αυτή η πολυσήμαντη εικόνα των νοημάτων δεν είναι στατική. Με τον καιρό παθαίνει μια ερμηνευτική μεταμόρφωση, που παρακολουθεί την πνευματική του εξέλιξη. Στον Ύμνο δίνεται η ιδέα του εθνικού πληρώματος, που υπαγορεύει ο νόμος της ιστορικής ανακύκλησης. Δίνεται η εικόνα της Δίκης, που αποκαθιστά τα ταραγμένα εθνικά νόμιμα ή κολάζει την υπερβολή των έργων του τυράννου. Την ύβρη, που η φυλή την γνώρισε επί αιώνες με τη μορφή μιάς ιδιάζουσας θηριωδίας, όπως ακριβώς την επερίγραψε και το απλοϊκό αισθητήριο του Μακρυγιάννη. Δίνεται το κράτος της θρησκευτικής ιδέας με τον ποταμό Αχελώο, που πνίγει σαν το θεό Σκάμανδρο και τον αλυσοδεμένο Ελλήσποντο και τη θάλασσα του Μωυσή τις ορδές της βλαστήμιας ή ανθίζει τους λόγγους μέσα στο καταχείμωνο. Δίνεται ακόμη το αναιμικό στίγμα της φυλής, η καταλυτική συνοχή της ακατάλυτης Διάσπασης, που από τους παλαιούς χρόνους αναιρεί την αίρεση της εθνικής βούλησης, με αλλαγμένη κάθε φορά τη μορφή του σταθερού προσώπου της: Σαν το μεταξύ του απολλώνειου και του διονυσιακού τρόπου, το μεταξύ του δωρικού και του ιωνικού ρυθμού, το μεταξύ στο πνεύμα της εικονομαχίας και της εικονολατρίας, το μεταξύ στο ρήμα του λογιωτατισμού και του δημοτικισμού. Ο Σολωμός τελειώνει τον Ύμνο με το ίδιο θέμα που ο Όμηρος άρχισε την Ιλιάδα. Η μήνις είναι η άλλη μεριά του ελληνικού ήλιου. Σ’ ένα πρώιμο ποίημα χωρίς καλά να το νοιώσει ταυτίζει την μήνιν με την ελληνική διάρκεια:

Κι όπου πλέον μοναχιασμένοι

είναι οι βράχοι σιγαλοί,

Μήνιν άειδε θέ ν’ακούσης

να σού ψάλλη μία φωνή.


Χωρίς καλά να το νοιώσει, γιατί ενώ σκόπιμα συλλογάται την Ελλάδα και τον Όμηρο σαν διάρκεια, τυχαία ονομάζει το μυστικό της διάρκειας οργή και διχόνοια.

Εν τούτοις με το Επίγραμμα των Ψαρών ο ποιητής εισέρχεται στην τελευταία φάση της ερμηνείας του νοήματος του ’21, όπου και θα μείνει μέχρι το τέλος. Αν κυττάξει κάποιος σήμερα το Σολωμό με στυλό μάτι, βλέπει απάνου σε άσπονδη γη το βήμα ενός άντρα:

Κατερίνα Μαριάτου είπε...

Με αυτά όλα, το μόνο που μπορεί να συμβεί είναι να διασκεδάζει η Δήμητρα με το σάλο που προκάλεσε!
Κάνει πολύ καλά που έχει την άποψή της και δεν είναι σωστό να αμφισβητούμε ότι πρόκειται για άποψη,έστω και διαισθητικά διαμορφωμένη. Ο Σολωμός είναι ένας από τους πέντε κορυφαίους μου ποιητές.. Αλλά για να συμβαίνει αυτό, χρειάζεται οπωσδήποτε για κάποιους άλλους να μην είναι!! Δεν μπορούμε να δεχτούμε ότι οι άνθρωποι δεν είμαστε ίδιοι; ούτε θα οφείλαμε να είμαστε. Προσπερνώντας λοιπόν την όλο φρεσκάδα ξεστομισμένη λέξη "μ....ία", θα ήθελα η κοπέλα να μας πει και περισσότερα, γιατί είμαι σίγουρη ότι μπορεί να τεκμηριώσει την άποψή της.Αλλά δεν την άφησε και κανείς...

Artanis είπε...

Όποιος θέλει να μάθει, μαθαίνει, κι όποιος θέλει να διαβάσει, διαβάζει....
Και καταλαβαίνει επίσης...
Αυτό μόνον, στην Δήμητρα...
Καλό Σ/Κ αγαπητέ Π.Κ, καλά να περνάτε...

Roni Bou Saba روني بو سابا είπε...

έχω την εντύπωση ότι δεν υπάρχει πρόβλημα με τον Σολωμό, αλλά με το τι υποδηλώνει. θέλω να πω ότι ο Σολωμός ταυτίζεται με το Έθνος, με την Πατρίδα, που και αυτά ταυτίζονται με τους ενηλίκους, ή αλλιώς τους μεγάλους. οπότε η εφηβική επανάσταση έχει να κάνει με ό,τι σχετίζεται με το κόσμο των μεγάλων, και η μπάλα πήρε τον Σολωμό. έτσι πιστεύω..

Γιωργος Κεντρωτης είπε...

Αν η Δήμητρα αγαπήσει την ποίηση από μόνη της (διότι εμείς οι δάσακλοι δεν πολυκαταφέρνουμε και σπουδαία πράγματα), θα φτάσει κάποια στιγμή στον Σολωμό. Από εκεί και πέρα δεν θα χρειαστεί τίποτε άλλο. Θα αρκεί η φωνή του ΠΟΙΗΤΗ. Αν η Δήμητρα δεν ασχοληθεί με την ποίηση -που είναι και το λογικώς αναμενόμενο-, δεν τρέχει τίποτα. Άλλος ένας άνθρωπος άγευστος ποιήσεως θα είναι. Ούτε ο πρώτος ούτε και ο τελευταίος.
Χαιρετώ σε, παπα-Παναγιώτη.

petros είπε...

Η Δήμητρα φαίνεται πως δεν γνωρίζει καλά το αντικείμενο της ποίησης και όταν κάτι δεν μας είναι γνωστό δεν έχουμε το δικαίωμα να το κατακρίνουμε. Πιστεύω όμως πως ο παράγοντας αυτής της αντίδρασης είναι το γεγονός ότι στα ελληνικά σχολεία η μετάδοση της γνώσης γίνεται εντελώς τυποποιημένα και παθητικά έτσι ώστε οι μαθητές δεν κατανοούν την αξία ενός μαθήματος. Αντίθετα η ψυχρότητα και η αυστηρότητα των καθηγητών έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί στους διδασκόμενους μια απάθεια προς κάθε αντικείμενο της διδαχτέας ύλης.

Οι πιο αναγνώστες μας Αναγνώστες

Related Posts with Thumbnails