Ερείπια Ονείρων [θ. Στην περιοχή του Τραγακίου κάπου]

ΤΑΦΟΣ ΑΝΩΝΥΜΟΥ

Στιγμή του Τρυγητή στους λόφους κάπου

λησμονάω το πού

ξάφνου πατώ πλάκα επιτύμβια

και δυσερμήνευτη

όμως το νιώθω:

Αν παρακάμψω τα ερπετά κτερίσματα

τσόφλια ζωής παράτολμης

και κατεβώ στην Άβυσσο από δω

μπορεί να ιδώ

τους αδελφούς Εριχθόνιο και Ζάκυνθο

τη μητέρα τους Βατία και τον πατέρα Δάρδανο

τον Δία παππού και την Ηλέκτρα νόννα

κ' ίσως κάπου βαθύτερα

τον τραγικό Ιασίωνα

που πήγε απ' του πατέρα του τον κεραυνό

ή από το χέρι του αδελφού

για το βασίλειο των Αρκάδων.

[Αύγουστος 2003]

*******************************************

τέλος ενότητας

Ερείπια Ονείρων [η. Το πάτημα της Παναγίας στη Σπηλούλα]

ΤΟ ΠΑΤΗΜΑ

Στη Μεγάλη Πέτρα με τ’ απολιθώματα

και τις αμφιβολίες

των οστρακόδερμων ανέμων και των κοχυλιών

πρωτεύουσα πάλαι ποτέ

βαστάει καλά το Μακελειό.

Έψαυες τότε πάνω απ’ τη Σπηλιά

το Πάτημα της Παναγίας

κι αναθάρρευες

σα να περπάτησε αρχαίο πουλί

σε ώρα παλίρροιας

παρασυρμένο από την ευωδιά του εφτάζυμου.

Τώρα

τσιμενταρίστηκαν αυλή και προσδοκία

ασφαλαχτός το ψέμα της αγάπης

φυτρώνει ολόγυρα

και παραπέρα θες δε θες βαστάει ακόμη

το Μακελειό των Εωσφόρων.

***

Μικρό υπόμνημα

Το "πάτημα της Παναγίας" ήταν ένα τεράστιο τριδάκτυλο πάτημα, κατά πάσα πιθανότητα από κάποιο προϊστορικό πουλί και βρισκόταν ακριβώς επάνω στον βράχο, μέσα στον οποίον έχει σχηματισθεί η σπηλιά-εκκλησία της Παναγίας της επονομομαζόμενης "Σπηλούλας" στους λόφους του χωριού Καληπάδος (βλ. 2η φωτό λίγο παραπάνω). Με τον ευφρόσυνο τόπο της Σπηλούλας έχουμε ασχοληθεί εκτεταμένα σε παλαιότερη ανάρτησή μας, όπου κάμποσες φωτογραφίες και σχετικά ποιήματα. Δείτε τα όλα εδώ.

Στη γύρω περιοχή (όπου βρίσκεται κι ένα τόπος, που λέγεται το "Μακελειό του Διαόλωνε") μ' έκπληξη συναντά παντού ο περιπατητής χιλιάδες μικρά θαλασσινά απολιθώματα, τα οποία -δίχως αμφιβολία- έλκουν την καταγωγή τους από τότε που η Ζάκυνθος δεν ήταν νησί, αλλ' απλώς βυθός του πελάγους, το οποίο συνείχε τα πάντα. Υπό το πρίσμα αυτό δικαιολογείται και το "πάτημα" του άγνωστου προϊστορικού πτηνού, που η Παράδοση μετεξέλιξε σε "πάτημα της Παναγίας". Στην δημοσιευόμενη εδώ φωτογραφία μου του 1981, φαίνεται καθαρά και το μέγεθος του πατήματος, αν συνδυασθεί / συγκριθεί με κάποια κυπαρισσόμηλα, που ετέθησαν επίτηδες ακριβώς δίπλα.

Οι διαχρονικές φθορές του βράχου-σπηλαίου-ναού (φωτό 2) ανάγκασαν προ δεκαετίας περίπου τους ιδιοκτήτες του χώρου, να τσιμεντοστρώσουν το πάνω μέρος της Σπηλιάς, ώστε να δημιουργηθεί μια υποτυπώδης στέγη, για να προφυλάσσει την εναπομείνασα ιερότητα του ναΐσκου από τις διαρροές των βροχών. Έτσι, τελικά, καταστράφηκε το Πάτημα. Νομίζω, ότι η μόνη φωτογραφία του είναι αυτή που παρουσιάζουμε εδώ (φωτό 1).

Ερείπια Ονείρων [ζ. Ερείπιο στη θέση "Κοκόρου Βρύση"]

ΣΤΟ ΚΟΙΛΟ ΤΗΣ ΠΡΟΘΕΣΕΩΣ

Όλο της δύσης το φως

στο κοίλο της Προθέσεως κουρνιασμένο

ελπίζει -το καημένο- ανατολές

μα του κάκου.

Αύριο μεθαύριο

στο πρώην κατώφλι του

Ανώνυμε Άγιε

συφοριασμένοι Δυτικοί θα υψώνουν μπόι

να πρωτοϊδούν λέει από πού

ο ιθαγενής μας ήλιος ανατέλλει

ωραίος

ερωτοπαθής

περίλυπος.

* * *

Σήμερα;

Το παλαιόθεν αυτό συμπαθέστατο εκκλησιαστικό κτίσμα -τραγικό απομεινάρι κι αυτό του καταστρεπτικότατου σεισμού του 1953- έχει από χρόνια τώρα εντελώς κατακρημνισθεί / εξαφανισθεί από προσώπου γης.

Στον ίδιο τόπο υπάρχει σήμερα ένα μικρό ταπεινό προσκυνητάρι (κάτι είναι και αυτό...), αλλά και μια μικρή συνοικία ενοικιαζομένων γκαρσονιερών!...

Ερείπια Ονείρων [στ. Παναγία η Δερματούσα]

ΔΕΡΜΑΤΙΝΟΙ ΧΙΤΩΝΕΣ

Όλο συμμαζεμένο το Μεσημέρι

στις φυλλωσιές

στα κιονόκρανα ασθμαίνοντας

ο Χρόνος

σαύρα κολοβωμένη

κι αν λίγο ξύσεις τα κεροσταλάγματα

και την αχλύ των ημερών

ορμές θα βρεις νωπές του Μεσονυκτικού

θείων ερώτων.

Τους δερμάτινους χιτώνες

δεν τους πρόφτασε ο φακός.

***

Η Δερματούσα, ευτυχώς, διασώθηκε!

Εδώ δεν έχουμε το δικαίωμα και το περιθώριο της γκρίνιας. Κατά την τελευταία δεκαετία τελεσφόρησαν οι σύντονες προσπάθειες ευαίσθητων πολιτών και αρχών του τόπου μας, ώστε σήμερα να έχει αποκατασταθεί ο αξιοπρόσεκτος αυτός ναός του χωριού Τραγάκι Ζακύνθου (παρά τις όποιες μικροεπιφυλάξεις ή ενστάσεις για κάποια σημεία), έχοντας μάλιστα ήδη αποδοθεί σε συχνή δημόσια λατρεία. Για του λόγου το αληθές, ακολουθούν σχετικές σύγχρονες φωτογραφίες.

Ερείπια Ονείρων [ε. Άγιος Σπυρίδων στις Σγούρνες]

ΤΟΥ ΥΒΡΙΣΤΗ

Της Συνόδου της Πρώτης ο αναλφάβητος

με το μυαλό στον Υβριστή

-πανάθεμά τον-

ανίδεος απ' τον βίο του δρόμου τον αβίωτο

ακόμη εξίσταται πώς

η Πέτρα του Καλόγερου γίνηκε πέτρα.

Οι σγούρνες όμως ξέρουν από παιδεμό

και κάπου εκεί στα φρύγανα

όσο πιάνει ο φακός και μη παρέκει

θα τού 'χει παραπέσει μάλλον

το τελεσφόρο κεραμίδι του

(λίγο απ' το χώμα του σώματος

το νερό του καημού

και φωτιά δωρεάν)

ή

το χρυσό φιδοπουκάμισο.

Ερείπια Ονείρων [δ. Άγιος Ανδρέας στο Βροντόνερο]

Ποίηση Παναγιώτη Καποδίστρια

ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΒΡΟΝΤΟΥΝ ΤΑ ΝΕΡΑ

Σταυροειδής η χαρά μου

(η λύπη να δεις)

εκεί που βροντούν τα νερά

και τα Πολλά Καρύδια.

Θόρυβος απ' τους φεγγίτες ερχόταν έξω

κάτι σαν υποψία θυμιατού

ή θαύματος σ' εξέλιξη

κι όταν παραμονέψαμε ήταν όλο παρόν

το Ποίμνιο εν συνάξει

ώς μέσα στο Ιερό ανενόχλητο

συνωστισμός σιωπών αποσταγμένων

ανάσες υπό προθεσμίαν

κακαράτζες παντού.

Ερείπια Ονείρων [γ. Στην Παναγούλα και στις Νεραντζούλες]

ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΡΑΧΝΗ

Περίμενα δέντρα να ιδώ

καρπούς

ευωχίες

και τά 'χε όλα καταπιεί ο σεισμός της Λήθης.

Ξεπνεωμένο καλοκαίρι Αράχνη

μού 'χε στήσει δίχτυ

μα το ξέρω καλά

Άγγελος αυστηρότατος κάνει τον νεωκόρο εδώ

πλέκει βαγιά ως είθισται

τ' αλογάκια

τους ήλιους

μοιράζει τ' αυγοκούλουρο στη γειτονιά

μαδάει δάφνες

ή στο καμπαναριό μετά

καρτερεί εναγωνίως μεσάνυχτα

να ξεχηρέψει τις καμπάνες

και το πρωί

Αράχνη πάλι ο Άγγελος

απλώνει δίχτυ ολόγυρα

να δυσκολέψει τους περίεργους

κι ας τά 'χουν όλα καταπιεί ο Σεισμός και η Λήθη.

Ερείπια Ονείρων [β. Το Μοναστήρι της Σκοπιώτισσας]

ΑΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΣ ΑΝΕΜΟΣ

Σκοπό οι ευχές δεν έχουν πια

μήτε οι κατάρες

ομίχλες χουχουλίζουν την κορφή

νοτιάς θανάτου

οι μιλιές γατζωμένες ακόμη στ' αγκωνάρια

σα νυχτερίδες

τα βελάσματα του ανέμου από παντού

αμετάφραστα

και πολύ μακριά

(ή εντός σου)

πονηρεμένος ο Σεπτέμβριος

σφάζει κοτόπουλο την Άτιμη

γι' αυτό οι πέτρες κοκκινίζουν πάντα εκεί.

Ερείπια Ονείρων [α. Άγιος Νικόλαος ο Μεγαλομάτης στον Σκοπό]

ΑΡΤΕΜΙΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΟΜΑΤΗΣ

Αγριάγκαθα της ερημιάς

φρουρούν την αφεντιά τους ορκισμένα

την Αρτέμιδα Κυρά

και τον Μεγαλομάτη

σύρε κι έλα τα πουλιά ιερατεύουν έκτοτε.

-Σελήνη φίλη μου

τα έχεις όλα ειδωμένα εσύ

μα εχέμυθη ως έμαθες

κρατάς κεκαλυμμένα τα Μυστήρια.

Μια ζωή

(μ' ένα θάνατο)

να στ' αποσπάσω προσπαθώ.

Ερείπια Ονείρων [Εισαγωγή]

«Ίσως τούτο μού δώσει το κλειδί για όλα τα μυστήρια κι εγώ θα τα ξεσκεπάσω όλα πέρα για πέρα στη σαστισμένη γη».
Διονύσιος Σολωμός

Όσοι επιθυμούμε να έχουμε θέα ξεκάθαρη και διαρκή για ό,τι ουσιώδες και κοσμογονικό συμβαίνει από την πίσω πλευρά των Πραγμάτων, όσοι πασχίζουμε ν’ αποκτήσουμε μόνιμη και λειτουργική εποπτεία της όντως διάστασής τους έξω απ’ τον επιφανειακό κατά συνθήκην ρεαλισμό των σχημάτων και των χρωμάτων τους, πρέπει να ομολογήσουμε, ότι οι διάφοροι Τόποι, που αγαπήσαμε και (γιατί όχι;) μας αγάπησαν, συνοδεύουν την ύπαρξή μας παντού και κάθε μέρα. Πόσο μάλλον, όταν πρόκειται για τη γενέθλια γη. Όλα όμως ανάγονται σε βαθύ νοσταλγικό Καημό, όταν κάποια στιγμή βρεθούμε μπροστά στη φωτογραφική απεικόνιση των Τοπίων που ιδιαίτερα ελατρέψαμε (τοπίων – σημάτων ψυχής πολλές φορές), διότι συμβαίνει στις περισσότερες των περιπτώσεων, ο άνθρωπος, με τη λαίμαργη διάθεση που εσχάτως τον χαρακτηρίζει, να παρεμβαίνει βίαια πάνω τους, παραχαράσσοντας έτσι, όχι μόνον τη γεωγραφική τους διάσταση, αλλά ως εκ τούτου και τις Μνήμες, τις Αφές, τα Όνειρα, τις Χαρές ή τα Δάκρυα, που συνδέονται μαζί τους. Μεγάλη μάλιστα προσωπική χαρά και κατάκτηση αποτελεί συνήθως η διαπίστωση, ότι σε κάποιο παραθεωρημένο φάκελο έχουν λησμονηθεί κάποιες φωτογραφίες των Τόπων αυτών, οι οποίες, όχι μόνον διασώζουν μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή και συγκίνηση, αλλά (όπως εκ των υστέρων αποδεικνύεται), στο φωτογραφικό χαρτί έχουν διασωθεί και κτίσματα, που ο ξέφρενος συγχρονισμός και η «κιτσάτη» πλέον αισθητική μας, αλλά και η συλλογική μας ακηδία έχουν, είτε μεταβάλει βλακωδώς εκ θεμελίων, είτε συντρίψει σε σωρούς ερειπίων… Και «διηγώντας τα να κλαις», κατά τον λόγο του Ποιητή…

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και παρακάτω, στις φωτογραφίες που ακολουθούν στις επόμενες αναρτήσεις μας. Ήταν Σεπτέμβριος του 1981, όταν, ενόψη ραγδαίων μεταβολών σε προσωπικό επίπεδο, με την πολύτιμη παρέα καρδιακού Φίλου και κυρίως με τον ερευνητικό αυθορμητισμό της πρώτης νεότητας, περιδιαβήκαμε πολλούς και διάφορους Τόπους του Τζάντε μας, ιερούς εν πολλοίς Τόπους, οι οποίοι απέπνεαν μια μυστηριακή ευωδία, απαιτώντας μάλιστα πολύ δέος και ιδιαίτερη συστολή στην επαφή μαζί τους. Καρπός αυτής της ωραίας εξόρμησης – βόλτας στη μεταθερινή Ζάκυνθο του 1981 ήταν αυτές (και άλλες) οι φωτογραφίες που θ’ ακολουθήσουν:
* Στο βουνό του Σκοπού (το τραγικό σπάραγμα του Αγίου Νικολάου του Μεγαλομάτη κι ένας όρθιος μέχρι τότε τοίχος του Μοναστηριού της Σκοπιώτισσας, σήμερα σωρός ερειπίων),
* στις Νεραντζούλες και στην Παναγούλα, έξω από την πόλη της Ζακύνθου (ερείπια άλλων σημαντικών ναών, μάλιστα εκείνου της Ακαθίστου),
* στο Βροντόνερο (η βυζαντινή του Αγίου Ανδρέα, στάνη στα νεότερα χρόνια, γεμάτη γιδοπρόβατα και όλα τα… παρεπόμενα),
* στον δρόμο του Αργασίου (ο ερειπιώνας του Αγίου Σπυρίδωνος στη θέση Σγούρνες, ο οποίος εσχάτως αποκαθίσταται, ευτυχώς) και
* στην ευρύτερη περιοχή του σημερινού Δήμου Αρκαδίων (τα παλαίφατα Μοναστήρια της Δερματούσας και της Σπηλούλας ή άλλα ερείπια στη θέση Κοκόρου Βρύση, μα κι ένας άδηλος τάφος Ανωνύμου).

* * *

Εικοσιεπτά περίπου χρόνια μετά, όλα σχεδόν έχουν αλλάξει ή αλλοιωθεί. Ουδείς σκέφτηκε ποτέ, να συντηρήσει ή ν’ αποκαταστήσει ό,τι μπορούσε να σωθεί, πλην των περιπτώσεων Αγίου Σπυρίδωνος και Δερματούσας , αλλά και της Σκοπιώτισσας εσχάτως, ευτυχώς. Ο Χρόνος κατέλυσε ό,τι εκείνος θέλησε και η γνωστή πλέον αδιαφορία των κ.κ. Υπευθυνοανεύθυνων θριάμβευσε ξανά. Και να σκεφτεί κανείς, ότι ο Ντίνος Κονόμος, από τις ιστορικές – ιστοριοδιφικές του σελίδες τα έγραφε και τα ξαναέγραφε, αλλά μάταια. Για παράδειγμα, το 1979, επεσήμαινε χαρακτηριστικά για την περίπτωση της Παναγίας της Σκοπιώτισσας: «Η ερήμωση του ιερού εκείνου τόπου στις μέρες μας, αν έχεις πονετική καρδιά, σού φέρνει δάκρυα στα μάτια. Τρεις χιλιάδες χρόνια ιστορία μέσα στη αδιαφορία των σύγχρονων ανθρώπων»[1]. Για την περίπτωση, εξάλλου, του Αγίου Σπυρίδωνος στις Σγούρνες διεκτραγωδούσε: «Η εκκλησία και το καμπαναριό του Αγίου Σπυρίδωνα δεν έπαθαν το παραμικρό από τους σεισμούς του 1953. Αλλά η άστοργη εγκατάλειψη, αρμοδίων και μη, αφάνισε και μεταμόρφωσε τον ιερό και πανέμορφο εκείνο χώρο σε σκουπιδότοπο αποκρουστικής ασχήμιας»[2]. Και αλλού, ήδη απογοητευμένος και απαισιόδοξος, αναρωτιόταν: «Ποιος όμως σκοτίζεται για όλ’ αυτά στο εγκαταλελειμμένο σήμερα στην τύχη του Νησί, που το ασχημίζουν αδιάκοπα τα βαρβαροπάζαρα του τουρισμού, αλλοιώνοντας το πνεύμα, τον χαρακτήρα και την ιστορική παράδοση αιώνων;»[3]

Μικρή αντίσταση – αντίθεση στην όλη αυτήν αλλοτρίωση και τον μαρασμό, η σημερινή δημοσίευση των ταπεινών (μα ανεπανάληπτων ούτως ή άλλως) στιγμών, που αιχμαλώτισε ο παλαιός μου φωτογραφικός φακός, με τη συνοδεία μάλιστα κάποιων ποιητικότροπων σχολιασμών, οι οποίοι προέκυψαν τελευταία, με την ασφάλεια της απόστασης τριών περίπου δεκαετιών και τη νεότερη «ανάγνωση» των αποτυπωμένων εκείνων συγκινήσεων.

Σημειώσεις
[1] Ντίνου Κονόμου, Ζάκυνθος Πεντακόσια Χρόνια 1478-1978, Αθήνα 1979, τ. 2 (Ύπαιθρος Χώρα), σ. 46.
[2] ό.π., σ. 34.
[3] ό.π., σ. 51.

* Όλη αυτή η σειρά (Εισαγωγή και τα επόμενα φωτοποιήματα) πρωτοδημοσιεύτηκαν στο Περιοδικό Επτανησιακά Φύλλα 23 (2003) 999-1014, κυκλοφόρησαν μάλιστα σε ανάτυπο, το Φθινόπωρο του 2003. Από την όλη αυτή εργασία, τα ποιήματα μόνο δημοσιεύτηκαν οριστικά, δίχως την εισαγωγή και τις φωτογραφίες, στο ποιητικό βιβλίο του π. Παναγιώτη Καποδίστρια, Mater Dolorosa, εκδ. το δίγαμμα, Ζάκυνθος 2005, σ. 25-35.

* Στη φωτογραφία της σημερινής ανάρτησης, η πρώτη φωτογραφική μηχανή του Π.Κ.