Γράφει ο ΦΙΛΙΣΤΩΡ
Μέσα από τις σελίδες του νεοεκδοθέντος βιβλίου του Νικολάου Π. Καποδίστρια, Αρχοντική εξουσία και τσαρική επιρροή στο βενετικό Ιόνιο. Η οικογένεια Μακρή και τα «Ορλωφικά» (1770), αναδύεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και συνάμα αμφιλεγόμενες μορφές της ζακυνθινής κοινωνίας του 18ου αιώνα: ο κόντε Ιωάννης Μακρής. Άρχοντας πανίσχυρος, επικεφαλής οικογενειακής φατρίας, πάτρωνας εκατοντάδων εξαρτώμενων, αντίπαλος άλλων αρχοντικών οικογενειών, ύποπτος στα μάτια της Βενετίας και, αργότερα, συνομιλητής του ρωσικού παράγοντα, μοιάζει να συμπυκνώνει στο πρόσωπό του ολόκληρη την ταραγμένη εποχή του.
Ο Μακρής ήταν πολύ περισσότερο από ένας εύπορος ευγενής. Γύρω του είχε συγκροτηθεί ένα ευρύ δίκτυο ανθρώπων από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα: άρχοντες μικρότερης ισχύος, αστικοί, ποπολάροι και χωρικοί. Οι πηγές τού αποδίδουν τέτοια επιρροή, ώστε η παρουσία του άγγιζε σχεδόν κάθε πλευρά της δημόσιας ζωής. Στο πρόσωπό του βλέπουμε τι μπορούσε να σημαίνει «άρχοντας» στη Ζάκυνθο εκείνου του καιρού: τίτλος και περιουσία, προστασία και εξάρτηση, πολιτική επιρροή, έλεγχος ψήφων, προσωπικές συμμαχίες και δυνατότητα κινητοποίησης πλήθους. Η ισχύς του έφθανε σε τέτοιο σημείο, ώστε μπορούσε στην πράξη να λειτουργεί ως παράλληλος πόλος εξουσίας προς τον ίδιο τον Βενετό προνοητή.
Αυτή ακριβώς η δύναμη υπήρξε συγχρόνως το μεγάλο πλεονέκτημα και η αχίλλειος πτέρνα του. Η Βενετία παρακολουθούσε πλέον με καχυποψία τους τοπικούς άρχοντες που αποκτούσαν υπερβολική αυτονομία. Ο Μακρής βρέθηκε στο στόχαστρο των μηχανισμών της Γαληνοτάτης και ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1760 η σχέση του με την Κυρίαρχο είχε αρχίσει να δοκιμάζεται. Η σύλληψή του το 1762 φανερώνει ακριβώς το σημείο στο οποίο η παλαιά ανοχή της Βενετίας απέναντι στις τοπικές αρχοντικές εξουσίες άρχιζε να συναντά τα όριά της.
Και όμως, λίγα χρόνια αργότερα, στις 13 Φεβρουαρίου 1768, η ίδια η Βενετική Γερουσία τού παραχώρησε φεουδαρχική έκταση στον «Κάμπο του Νερούλη», περιοχή που αναφέρεται και ως «Βάλτος του Νερούλη», ενώ του απένειμε τον τίτλο του κόντε, τόσο στον ίδιο όσο και στους τρεις ανιψιούς του. Η επίσημη περιβολή του ως φεουδάρχη πραγματοποιήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου του ίδιου έτους. Το επεισόδιο είναι αποκαλυπτικό της σύνθετης σχέσης Βενετίας και Μακρή: σύγκρουση και αναγνώριση, φόβος και ανάγκη συνεργασίας μπορούσαν να συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο πολιτικό σύστημα.
Στη ζωή του Μακρή υπήρχε και η σκληρή πραγματικότητα των οικογενειακών ανταγωνισμών. Η παραδοσιακή σύγκρουση των Μακρήδων με την ισχυρή οικογένεια Κομούτου και τους συμμάχους της εξελίχθηκε σε σημαντικό παράγοντα της δημόσιας δράσης του. Καθώς η στήριξη που μπορούσε να αντλεί από τη Βενετία εξασθενούσε, η θέση του γινόταν περισσότερο επισφαλής. Και κάπου εδώ η προσωπική ιστορία του Ζακυνθινού άρχοντα συναντά τη μεγάλη ευρωπαϊκή ιστορία.
Ο Μακρής διατηρούσε ήδη επαφές με αγάδες και κοτζαμπάσηδες της γειτονικής Πελοποννήσου, σχέσεις που φαίνεται ότι είχαν εμπορικό, ίσως και φιλικό χαρακτήρα. Όταν οι Ρώσοι πράκτορες άρχισαν να δραστηριοποιούνται στη νότια Βαλκανική, ενόψει του ρωσο-οθωμανικού πολέμου, ένας άνθρωπος με τέτοιες διασυνδέσεις, με ισχυρό κοινωνικό δίκτυο και αποδεδειγμένη δυνατότητα κινητοποίησης ανθρώπων αποτελούσε φυσικό συνομιλητή τους. Η έρευνα τον τοποθετεί έτσι στο κέντρο των διεργασιών που οδήγησαν στη μαζική μετάβαση Ζακυνθινών στην Πελοπόννησο κατά τα «Ορλωφικά» του 1770.
Εδώ, πάντως, η ιστορία κρατά τις επιφυλάξεις της. Οι πηγές παρουσιάζονται αντιφατικές ως προς το ποιος υπήρξε πραγματικά ο «εγκέφαλος» της ζακυνθινής συμμετοχής. Άλλες στρέφουν το βλέμμα προς τον Ιωάννη Μακρή, ενώ άλλες μεταθέτουν το κύριο βάρος στον νεαρό ανιψιό του Βασίλειο. Ο Νικόλαος Π. Καποδίστριας κρατά εύλογα τις αποστάσεις που επιβάλλει το αρχειακό υλικό και διατυπώνει τεκμηριωμένες υποθέσεις, αφήνοντας τα ίδια τα έγγραφα να προσδιορίσουν τα όρια της ιστορικής γνώσης.
Το τέλος του πανίσχυρου άρχοντα έχει κάτι σχεδόν δραματικό. Ύστερα από νέα εμπλοκή του με τη βενετική δικαιοσύνη εξορίστηκε για δεύτερη φορά και, σύμφωνα με την έρευνα, μάλλον ποτέ πια δεν επέστρεψε στη Ζάκυνθο. Τα δύο ή τρία τελευταία χρόνια της ζωής του φαίνεται ότι τα πέρασε στην Άζολα. Στις 11 Ιανουαρίου 1778 πέθανε, σε προχωρημένη ηλικία, μέσα σε μια βάρκα στο Brondolo της Chioggia. Εκεί ετάφη, στο κοιμητήριο του τοπικού καθεδρικού ναού. Η τελευταία επιθυμία του, όμως, ήταν άλλη: να επιστρέψει νεκρός στην πατρίδα του και να ταφεί στον Άγιο Νικόλαο των Ξένων, στην πόλη της Ζακύνθου, εκεί όπου βρισκόταν ο τάφος των προγόνων του. Η επιθυμία έμεινε ανεκπλήρωτη.
Κάπως έτσι κλείνει ο βίος ενός ανθρώπου που επί δεκαετίες μπορούσε να προκαλεί σεβασμό, φόβο, αφοσίωση και εχθρότητα. Ο Ιωάννης Μακρής υπήρξε τέκνο ενός κόσμου όπου η κρατική εξουσία συνυπήρχε με την προσωπική ισχύ, η πολιτική περνούσε μέσα από οικογένειες και φατρίες και η πίστη στον κυρίαρχο μπορούσε να δοκιμαστεί όταν στον ορίζοντα εμφανιζόταν μια νέα δύναμη. Ο Μακρής ούτε χωρά εύκολα στον ρόλο του «ήρωα» ούτε εξαντλείται στην εικόνα ενός αυταρχικού τοπικού άρχοντα. Υπήρξε ένας άνθρωπος εξουσίας, με φιλοδοξίες, αντιφάσεις, ισχυρές φιλίες και σφοδρές αντιπαλότητες, που έζησε ακριβώς πάνω στη ρωγμή δύο εποχών.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες συμβολές της διατριβής του Νικολάου Π. Καποδίστρια, η οποία, επεξεργασμένη πλέον, μας δίνεται στην παρούσα μονογραφία: μέσα από άγνωστο και εν πολλοίς ανεκμετάλλευτο αρχειακό υλικό μάς οδηγεί ουσιαστικά στην ανακάλυψη της ίδιας της προσωπικότητας του Ιωάννη Μακρή. Ένα όνομα που θα μπορούσε να παραμένει ανάμεσα σε άλλα ονόματα παλαιών ζακυνθινών αρχοντικών οικογενειών αποκτά πρόσωπο, βιογραφία, κοινωνικό περίγυρο και ιστορικό βάρος. Από το αρχοντικό του και τα πολυπλόκαμα δίκτυα των εξαρτώμενών του έως τις συγκρούσεις με τους Κομούτους, τις σχέσεις με τη Βενετία και τους Ρώσους, τα «Ορλωφικά», την εξορία και τον μοναχικό θάνατο μακριά από τη Ζάκυνθο, ο Μακρής επανέρχεται ύστερα από δυόμισι αιώνες στο ιστορικό προσκήνιο. Και ίσως αυτή να είναι η πιο γοητευτική κατάκτηση της έρευνας: πίσω από τα έγγραφα, τις δικογραφίες και τους μηχανισμούς της εξουσίας κατορθώνει να μας συστήσει ξανά έναν άνθρωπο — και, μέσα από τον δικό του βίο και την πολιτεία, μια ολόκληρη Ζάκυνθο του 18ου αιώνα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου